Formaldehyd- czy można bez niego żyć?

Wiceprezes Zarządu Beata Pszczoła- Bryńska

W skrócie, cytując Wikipedię formaldehyd to inaczej Aldehyd mrówkowy (nazwa syst.: metanal), HCHO – organiczny związek chemiczny, pierwszy w szeregu homologicznym aldehydów. Został odkryty przez rosyjskiego chemika Aleksandra Butlerowa w 1859.

Zapis ten zawiera jedną istotną informację, mianowicie formaldehyd jest znany człowiekowi od 155 lat!

Wikipedia informuje nas m.in. również o tym, że „w warunkach normalnych aldehyd mrówkowy jest gazem o charakterystycznej, duszącej woni i jest silną trucizną. Dobrze rozpuszcza się w wodzie. Stosowany do wyrobu żywic syntetycznych, włókien chemicznych, barwników i jako środek odkażający. Jest stosowany również jako konserwant. Jego numer jako dodatku do żywności to E 240”.

Teraz nasza wiedza na temat formaldehydu jest nieco szersza ale nadal niewystarczająca do właściwej oceny ewentualnego zagrożenia jakie niesie ze sobą występowanie formaldehydu w środowisku.

Otóż, formaldehyd – zapewne trudno w to uwierzyć – odgrywa kluczową rolę w naturalnych procesach zachodzących w środowisku, występuje w organizmach ludzkich, zwierzęcych i roślinnych, w tym również w owocach i warzywach oraz w mięsie i napojach. Wszystkie prawidłowo funkcjonujące komórki produkują i wykorzystują formaldehyd do swych funkcji życiowych.

Człowiek potrzebuje formaldehydu do budowy białek, natomiast przemysł wykorzystuje go w ponad 80 swoich dziedzinach, począwszy od przemysłu farmaceutycznego (składnik szczepionek), poprzez przemysł spożywczy (środek konserwujący), kosmetyczny, drzewny i meblarski, a skończywszy na przemyśle chemicznym. Rocznie na całym świecie produkuje się ponad 21 milionów ton formaldehydu.

Z powyższego wynika, że formaldehyd, czy tego chcemy czy nie, jest nieodłącznym „towarzyszem” naszego życia.

Jego powszechne występowanie i zastosowanie nie oznacza jednak, że jest on substancją całkowicie bezpieczną. Bezpieczeństwo każdej substancji jest na ogół kwestią dawki, bo to właśnie dawka decyduje o toksyczności, bądź przydatności danej substancji. Wiele substancji, o których myślimy, że są trujące w mniejszych dawkach są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu.

Aktualne normy dla formaldehydu określone w ważniejszych przepisach są następujące:

1. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9.12.2003r. w sprawie substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska – dotyczy siedmiu substancji, wśród których nie ma formaldehydu.

2. Zarządzenie Ministra Zdrowia i Opieki społecznej z dnia 12.03.1996r. w sprawie dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia, wydzielanych przez materiały budowlane, urządzenia i elementy wyposażenia w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi – Formaldehyd wartość dopuszczalna w pomieszczeniach kategorii A (pomieszczenia mieszkalne, pomieszczenia przeznaczone na stały pobyt chorych w budynkach służby zdrowia oraz przeznaczone na stały pobyt dzieci i młodzieży w budynkach oświaty, a także pomieszczenia przeznaczone do przechowywania produktów żywnościowych) – 50 μg/m3 oraz w pomieszczeniach kategorii B (pomieszczenia przeznaczone na pobyt ludzi w budynkach użyteczności publicznej inne niż zaliczone do pomieszczeń kategorii A oraz pomieszczenia pomocnicze w mieszkaniach) – 100 μg/m3.

3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 29.03.2007r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi – Załącznik nr 4 Dodatkowe wymagania chemiczne, jakim powinna odpowiadać woda: Formaldehyd 0,050 mg/l.

4. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22.10.2014r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych – Załącznik nr 6 Wartości graniczne wskaźników jakości wód z grupy substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego (specyficzne zanieczyszczenia syntetyczne i niesyntetyczne), odnoszące się do jednolitych części wód powierzchniowych wszystkich kategorii. Aldehyd mrówkowy ≤ 0,05 mg/l, przy czym wartość ta dotyczy wód klasy czystości I i II, natomiast dla pozostałych klas wartości granicznych nie ustala się.

5. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 26.01.2010r. w sprawie wartości odniesienia dla niektórych substancji w powietrzu. Załącznik nr 1 Wartości odniesienia dla niektórych substancji w powietrzu dla terenu kraju, oznaczenie numeryczne tych substancji oraz okresy, dla których są uśrednione wartości odniesienia z wyłączeniem obszarów ochrony uzdrowiskowej. Tabela 1: Formaldehyd wartość odniesienia w µ/m3 uśredniona dla okresu jednej godziny wynosi 50, natomiast uśredniona dla okresu roku kalendarzowego wynosi 4.

6. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 24.07.2006r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi, oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego. Tabela II Najwyższe dopuszczalne wartości dla pozostałych wskaźników zanieczyszczeń – Aldehyd mrówkowy – 2 mg/l, dotyczy wszystkich sektorów i wszystkich rodzajów ścieków.

Istnieje jeszcze wiele norm i innych uregulowań prawnych branżowych dotyczących zawartości formaldehydu, powyżej jednak wymieniłam tylko te główne dotyczące większości z nas.

Nie można jednak mówić o przekroczeniach stężeń formaldehydu w powietrzu na podstawie porównania do wartości odniesienia zawartych w rozporządzeniu, gdyż są to wartości przewidziane do projektowania i wydawania decyzji o dopuszczalnej emisji. Na podstawie Art. 222 Prawa ochrony środowiska, w przypadku braku standardów emisyjnych i dopuszczalnych poziomów substancji w powietrzu, ilości gazów lub pyłów dopuszczonych do wprowadzania do powietrza ustala się na poziomie nie powodującym przekroczeń:

a) wartości odniesienia substancji w powietrzu,

b) wartości odniesienia substancji zapachowych w powietrzu.

Nie ma w naszym prawie przepisów określających dopuszczalną zawartość formaldehydu w wodach deszczowych, opadowych i roztopowych.

Aldehydy powstające w troposferze (np. w wyniku utleniania węglowodorów przez silne utleniacze – ozon czy rodniki hydroksylowe) mogą przedostawać się do środowiska wodnego poprzez depozycję suchą, czyli wraz z opadaniem pyłu, lub przez depozycje mokrą związaną z opadami atmosferycznymi, takimi jak deszcz i śnieg. Badania przeprowadzone w latach 2009 –2012 na wodach pochodzących z opadów atmosferycznych (próbki opadów pobierano na terenie Poznania i otuliny Puszczy Zielonki) wykazały, że ilość naturalnych substancji organicznych w opadach ulega dużym wahaniom – zawartość ogólnego węgla organicznego (OWO ) w próbkach deszczu zmieniała się w przedziale od 3 gC/m3 do 23 gC/m3. Średni udział aldehydów w OWO najczęściej wynosił kilka procent, natomiast w pierwszych deszczach po okresie suszy dochodził nawet do kilkunastu procent. Zjawisko to świadczy o tym, że aldehydy należą do związków organicznych, które szybko są wymywane z atmosfery do wód deszczowych. Wykazano, że suma aldehydów w śniegach i deszczach jest wysoka i wahała się średnio w od 300 mg/m3 do ponad 800 mg/m. W początkowej fazie deszczu, w ciągu pierwszych minut opadów, szczególnie po kilkutygodniowym okresie bez opadów, zawartość aldehydów była jeszcze większa i wynosiła nawet 2800 mg/m3. Największą ilość w opadach osiągały formaldehyd (191 mg/m3), acetaldehyd (177 mg/m3) i glioksal (175 mg/m3). Są to aldehydy najczęściej występujące w troposferze, które wraz z deszczami łatwo przedostają się na powierzchnię ziemi [1].

Powszechnie wiadomo, że wiele otaczających nas substancji w małych dawkach służy zdrowiu, w dużych – szkodzi. Przeciwnicy zawartości formaldehydu w szczepionkach zwykle nie wiedzą, że związek ten wytwarzany jest też w organizmie człowieka. Bierze udział w syntezie niektórych aminokwasów. Ilość fizjologicznego, endogennego formaldehydu, który krąży we krwi niemowlęcia ważącego 5 kilogramów, jest dziesięciokrotnie większa niż w dawce szczepionki [2]. Stężenie formaldehydu w naszej krwi waha się w granicach 2.12-3.18μg/ml, dla porównania, średniej wielkości jabłko zawiera od 400 do 1500μg formaldehydu.

Człowiek nie kumuluje formaldehydu w swoim organizmie. W cyklu przemian metabolicznych formaldehyd ulega w tkankach stopniowemu utlenianiu. Przemiany te są szybkie, półokres zaniku formaldehydu w ludzkim osoczu ocenia się na 1 ÷ 1,5 min [3].

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem IARC (The International Agency for Research on Cancer) w 2006 r. uznała, że formaldehyd jest rakotwórczy dla ludzi i zaklasyfikowała go do grupy 1. IARC przyjęła, że formaldehyd powoduje raka nosogardła, w ograniczonym zakresie raka zatokowonosowego oraz nie jest odpowiedzialny za białaczkę u osób narażonych w przemyśle [4]. W 2009 r. IARC dokonała reklasyfikacji formaldehydu pod względem działania rakotwórczego i przyjęła, że może on jednak powodować u osób zawodowo narażonych na jego działanie białaczkę, a szczególnie białaczkę szpikową przewlekłą [4].

Komitet Naukowy ds. Dopuszczalnych Norm Zawodowego Narażenia na Oddziaływanie Czynników Chemicznych SCOEL (The Scientific Committee on Occupational Exposure Limit Values) zaliczył formaldehyd do grupy C rakotwórczości, czyli genotoksycznych kancerogenów, dla których można ustalić praktyczną wartość dopuszczalną na podstawie istniejących danych. Niemiecka Komisja DFG MAK zaliczyła formaldehyd do grupy 4. (substancje o potencjalnych właściwościach rakotwórczych, w przypadku których genotoksyczność nie odgrywa żadnej lub odgrywa marginalną rolę w działaniu rakotwórczym). Nie oczekuje się w ich przypadku znacznego wpływu na ryzyko wystąpienia raka u człowieka przy przestrzeganiu ustalonej wartości [4].

Narodowy Instytut Zdrowia i Bezpieczeństwa Pracy NIOSH, USA (National Institute for Occupational Safety and Health) oznakował formaldehyd Ca (potencjalny kancerogen zawodowy bez dalszej kategoryzacji). Narodowy Program Toksykologiczny NTP, USA (National Toxicology Program) nadał mu oznakowanie R (substancje o możliwym działaniu rakotwórczym dla człowieka). Istnieją ograniczone dowody działania rakotwórczego z badań na ludziach, które wskazują, że przyczynowe wyjaśnienie jest wiarygodne, ale że alternatywne wyjaśnienia nie mogą być wykluczone. Ministerstwo Zdrowia i Bezpieczeństwa OSHA, USA (Occupational Safety and Health Administration) przyjęło oznakowanie Ca (kancerogen bez kategoryzacji). Amerykańska Konferencja Rządowych Higienistów Przemysłowych ACGIH, USA (American Conference of Governmental Industrial Hygienists) zaliczyła formaldehyd do grupy A2 (czynnik podejrzewany o działanie rakotwórcze na człowieka). Ilość danych dotyczących ludzi jest wystarczająca, jednak są one sprzeczne lub niewystarczające, aby zaklasyfikować czynnik do kategorii o potwierdzonym działaniu rakotwórczym [4].

W Unii Europejskiej zgodnie z dyrektywą 67/548/EWG22) formaldehyd został zaliczony do kategorii 3. (substancje o możliwym działaniu rakotwórczym na człowieka). Uznano, że dostępne informacje nie pozwalają na przeprowadzenie zadowalającej oceny działania rakotwórczego, zaliczono go do rakotwórczej kat. 3 z przypisanym zwrotem R40 – ograniczone dowody działania rakotwórczego oraz: T – Produkt toksyczny; R23/24/25 – Działa toksycznie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i po połknięciu; C – Produkt żrący; R34 – Powoduje oparzenia i R43 – Może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą [4].

Przytoczone ze światowych ośrodków badawczych zdania dotyczące toksyczności i rakotwórczości formaldehydu nie są jednoznaczne.

Pewne natomiast jest to, że stosowanie formaldehydu w określonych dawkach i występowanie formaldehydu w dopuszczalnych stężeniach nie stwarza zagrożenia dla naszego zdrowia i życia.

Histeryczne podejście do każdej, nawet najmniejszej zawartości formaldehydu oznaczonej np. w wodach deszczowych wpływających do jeziora Trzesiecko jest więc w żaden sposób nieuzasadnione, tym bardziej, że stężenie formaldehydu w wodach dopływających do jeziora Trzesiecko (9 prób pobranych w ramach monitoringu WIOŚ) w latach 2007-2010 wahało się w granicach 3,80 mg/l (rok 2007) do 0,10 mg/l (rok 2010). Natomiast średnie stężenie formaldehydu w ściekach dopływających do oczyszczalni w Szczecinku, określone na podstawie 123 analiz z roku 2014 wynosiło 0,5548 mg/l, przy czym należy podkreślić, że stężenie maksymalne wynosiło 0,628 mg/l i tylko w 50 próbach zawartość formaldehydu mieściła się w granicach oznaczalności, tzn. była równa lub większa od wartości 0,500 mg/l. W 73 próbach zawartość formaldehydu była poniżej granicy oznaczalności.

Formaldehyd był, jest (o czym wiemy od 155 lat) i będzie obecny zarówno w naszych organizmach jak i środowisku, w którym żyjemy, dlatego też odpowiedź na zadanie na początku pytanie brzmi: NIE.

 

Literatura:

1. A. Dabrowska, „Przyczyny występowania zwiększonych ilości aldehydów w wodach powierzchniowych”, Ochrona Środowiska vol. 35, Nr 3, 2013.

2. A. Jaworska, specjalista medycyny rodzinnej. „Farmacja i ja”, styczeń 2012.

3. M. Kupczewska – Dobacka, Instytut Medycyny Pracy. „Formaldehyd. Dokumentacja dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego”. Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2008, nr 3 (5).

4. J. Skowroń, Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa. „Zagrożenia dla zdrowia stwarzane przez formaldehyd”. Przemysł Chemiczny nr 92/2(2013).